پنجاه و هفتمین سالروز شهادت سید قطب متفکر جهان اسلام

داکتر حلیم تنویر

امروز  شهادت متفکر اسلام سید قطب است.

شهادت سید قطب توسط دستگاه فرعونی مصر لکه ننگ است بر جبین سران کشور های اسلامی …

لازم دیدم تا بخشی از کارکرد های این شخصیت را  که پنجاه و هفت سال قبل از سوی دژخیمان و ایادی های امپریالیسم-صهیونیسم جهانی  در قاهره  به شهادت رسید  را بیان دارم.

....

مبارزات سياسى سيدقطب

مهم‏ترين دوران مبارزه سيدقطب به زمانى مربوط مى‏شود كه به جمعيت اخوان المسلمين پيوست. جمعيت اخوان المسلمين يكى از جمعيت‏هاى مبارز در سال‏هاى 1930 تا 1960ميلادى بود كه در بيشتر كشورهاى عربى فعاليت مى‏كرد و مقر اصلى آن در مصر قرار داشت. اين جمعيت را حسن البناء (۱۳۶۸ق. /۱۳۲۸ش./۱۹۴۹م.) در شهر اسماعيليه مصر پايه‏گذاشت و فعاليت خود را در مدرسه «التهذيب» با تعليم قرآن، تجويد، حديث، تفسير و ديگر علوم اسلامى، آغاز كرد. حسن البناء رساله‏اى دربردارنده اهداف جمعيت اخوان المسلمين منتشر كرد و در جايگاه منشی عمومی جمعيت انتخاب شد. هنگام جنگ اعراب و اسرائيل در سال 1948 ميلادى جمعيت اخوان المسلمين به يارى ملت فلسطين شتافت و بسيارى از اعضاى آن در اين جنگ شركت كردند. پس از اين وقايع، محبوبيت اخوان المسلمين بين مسلمانان به شدت افزايش يافت و هم دربار شاهی مصر و استعمار انگليس از آنان ناراحت شدند؛ از اين‏رو به فرمان ملك فاروق انحلال صادر شد و جمعيت اخوان المسلمين صدراعظم مصر(نقراشى پاشا) را كشتند و حكومت وقت نيز به تلافى اين اقدام، منشی عمومی اخوان المسلمین «حسن البناء» را ترور كرد. (۱۹، ص:۲۷۱).

ترور حسن البناء زمانى بود كه سيدقطب در امريكا به سر مى‏برد. او مى‏ديد كه نشريات امريكايى به شدت از كشته‏شدن حسن البناء ابراز خوشحالى مى‏كنند؛ بدين جهت همان‏جا تصميم گرفت پس از بازگشت از امريكا در سال 1951 ميلادى به طور رسمى به اخوان المسلمين بپيوندد. وى چنان به اين گروه علاقه داشت كه هميشه مى‏گفت: من در سال 1951 ميلادى متولد شدم (۲۱، ص۳۹).

سيدقطب پس از عضويت در جمعيت اخوان المسلمين، ابتدا عضو مكتب ارشاد، سپس در جايگاه رئيس هيأت تحريريه نشريه اخوان المسلمين منصوب شد. مقالات تند و صريح او در اين نشريه و روزنامه‏هاى ديگر، سبب شد تا وى در سال 1954 به همراه حسن الهضيبى دستگير و به پانزده سال زندان محكوم شود. پس از صدور حكم، وى را به زندان قديم «ليمان طره» منتقل كردند. وى در زندان به نوشتن كتاب ادامه داد و تفسير نفيس "فى ظلال القرآن" را در زندان نگاشت. پس از پنج سال محكوميت، سيد در زندان بيمار شد و بيم مرگ وى مى‏رفت؛ از اين‏رو مسؤولان اخوان المسلمين مصر با منشی اين سازمان در عراق به نام "أمجد زهاوى" تماس گرفتند و به او توصيه كردند عبدالسلام عارف، رئيس جمهور وقت عراق را واسطه قرار دهد كه جمال عبدالناصر را قانع كند تا سيد از زندان آزاد شود. عبدالسلام عارف پيغام را فرستاد و به واسطه اين پيغام، سيدقطب در سال 1964 ميلادى از زندان آزاد شد.

سيدقطب كه روحيه انقلابى و جهادى داشت، به عبدالفتاح اسماعيل پيوست و مطالبى در باره لزوم تغيير حاكميت و برپايى‏نظام اسلامى نگاشت كه زیر عنوان "معالم فى الطريق" کتابی چاپ شد. با ادامه فعاليت‏هاى سيدقطب و تأثير افكار و آراى وى بر مردم خاصتاْ جوانان مصر و جهان عرب، در سال 1965 ميلادى دوباره دستگير و زندانى شد. گروه‏هاى كمونيستى مصر كه به شدت با افكار سيد مخالف بودند، آن‏جا شعار مى‏دادند: جمال، ذبح كن. ذبح كن. در اين دوره از زندان كه حدود چهارماه طول كشيد، سيد را در زندان انفرادى حبس كردند و پيش چشم او خواهرزاده‏اش، رفعت را كشتند. محاكمه سيدقطب در جايگاه متهم رديف اول به فرمان جمال عبدالناصر در محکمه نظامى در تاريخ 1966/4/12 ميلادى آغاز شد و به مدت سی و شش (۳۶) روز ادامه يافت و پس از اتمام محاكمه، آن‏ها منتظر صدور حكم بودند (الشهيد سيد قطب من الميلاد الى الاستشهاد، بخش اخوان المسلمين).

شهادت سيد قطب

چهارماه از زمان محاكمه گذشت و سرانجام قاضى مصر، "فؤاد الدجوى" احكام صادره را چنين اعلام كرد: "سيد قطب و محمد يوسف هواش و عبدالفتاح اسماعيل محكوم به اعدام و بقيه اعضاى اخوان المسلمين از ده سال تا حبس ابد زندانى مى‏شوند."

 سيدقطب در پاسخ دوستانش كه پرسيدند حكم اعدام را چگونه يافتى؟ پاسخ داد: "شكر خدا من پانزده سال است كه آرزوى شهادت دارم" (ما چه مى‏گوييم، ص۲۲).

بعضى از دوستانش از او خواستند كه از اعمالش عذر بخواهد تا شايد از اعدامش صرف‏نظر كنند؛ اما وى در پاسخ گفت: من از عملى كه براى خدا انجام دادم، عذر نمى‏خواهم. سرانجام روز اعدام فرا رسيد و در تاريخ نهم آگست ۱۹۶۶م.( ۱۸ اسد ۱۳۴۵ش.) هنگام طلوع خورشيد، سيد قطب و دوستانش اعدام شدند.

آثار و تأليفات سيد قطب

سيدقطب آثار ارزنده‏اى به جهان اسلام عرضه كرد و بسيارى از تأليفات او به زبان دری ترجمه شده است:

۱. آفرينش هنرى در قرآن، ترجمه محمدمهدى فولادوند، تهران، بنياد قرآن، ۱۳۶۷ش، ۱۹۰ص.

۲. آينده در قلمرو اسلام، ترجمه على خامنه‏اى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۶۹ش، ۱۴۱ص.

۳. اسلام و صلح جهانى، ترجمه و توضيح هادى خسروشاهى و زين العابدين قربانى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۶۸ش، ۲۴۸ص. (اين كتاب ترجمه السلام العالمى و الاسلام است كه با عنوان زير بناى صلح جهانى نيز به وسيله همين ناشر چاپ شده است).

۴. ترجمه تفسير فى ظلال القرآن، ترجمه على خامنه‏اى و تصحيح حسن نيرى، تهران، بى‏نا، ۱۳۶۲ش.

۵. ترجمه فارسى فى ظلال القرآن، ترجمه مصطفى خرم دل، تهران، نشر احسان، ۱۳۷۸ش،۱۵جلد.

۶. چرا اعدامم كردند؟ ترجمه مصطفى اربابى، سراوان، كتابفروشى خالدبن وليد، ۱۳۶۹، ۸۶ص.

۷. دور نماى رستاخيز در اديان پيشين و قرآن، ترجمه غلامرضا خسروى حسينى، مقدمه از جلال الدين مجتبوى، تهران، انتشارات مرتضوى، ۱۳۶۳، ۴۹۶ص.

۸. عدالت اجتماعى در اسلام: مباحثى در زمينه‏هاى جامعه، اقتصاد، سياست و حكومت، ترجمه و توضيحات سيدهادى خسروشاهى و محمدعلى گرامى، تهران، كلبه شروق، ۱۳۷۹، ۵۲۰ص.

۹. فاجعه تمدن و رسالت اسلام، ترجمه على حجتى كرمانى، تهران، مشعل دانشجو، ۱۳۷۶ش، ۲۵۵ص.

۱۰. فى ظلال القرآن، ترجمه محمدعلى عابدى، تهران، مركز نشر انقلاب، ۱۳۶۲ش.

۱۱. ما چه مى‏گوييم، ترجمه و تفصيل از هادى خسروشاهى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۷۰ش، ۱۱۰ص.

۱۲. نامه سيد قطب به خواهرش آمنه، ترجمه جلال معروفيان، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۱ش، ۴۵ص.

۱۳. نشانه‏هاى راه، ترجمه محمود محمودى، تهران، نشر احسان، ۱۳۷۸، ۲۵۶ص.

۱۴. ويژگى‏هاى ايدئولوژى اسلامى، ترجمه ایت الله  خامنه‏اى، تهران، كيهان، ۱۳۶۹، ۳۶۸ص.

۱۵. امريكا از ديدگاه سيد قطب، ترجمه مصطفى اربابى، تهران، نشر احسان، ۱۳۷۰ش، ۲۶۵ص.

۱۶. سيد قطب و اشعار او، تأليف عبدالله رسول نژاد، تهران، نشر احسان، ۱۳۷۹ش، ۲۷۱ص.

۱۷. سيدقطب از ولادت تا شهادت، نوشته صلاح عبدالفتاح خالدى، ترجمه جليل بهرامى‏نيا، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰ش، ۷۱۲ص.

۱۸. بررسى مقايسه‏ یی مفهوم عدالت از ديدگاه مطهرى، شريعتى و سيدقطب، مؤلف عليرضا مرامى، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، ۱۳۷۸، ۱۹۷ص.

۱۹. متفكر نابغه اسلام، سيف الله رحيمى مزرعه شيخ، مشهد، مؤسسه انتشارات خاتم، ۱۳۷۷ش، ۸۲ص.

كتاب‏هاى ديگرى از سید قطب:

۲۰. الاسلام و مشكلات الحضاره، سيد قطب، قم، دارالكتاب الاسلامى، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹ص.

۲۱. التصوير الفنى فى القرآن، سيد قطب، قم، دارالكتاب الاسلامى، ۱۴۱۲ق، ۲۰۸ص. (وى در اين كتاب به بيان زيبايى‏هاى هنرى و ادبى قرآن مى‏پردازد. اين اثر با نام آفرينش‏هاى هنرى در قرآن به فارسى ترجمه شده است. سيد قطب تتمه‏ یی بر اين كتاب با نام «مشاهد القيامه فى‏القرآن» نوشته كه انتشارات دارالسعد در قاهره آن را جداگانه چاپ كرده است).

۲۲. هذا الدين، سيد قطب، قم، ادب، ۱۳۷۱ش، ۹۶ص.

۲۳. خصائص التصور الاسلامى و مقوماته، سيد قطب، قم، دارالكتاب الاسلامى، ۱۴۱۰ق، ۲۳۶ص.

۲۴. مهمة الشاعر فى الحياه و شعر الجيل الحاضر، سيد قطب، قاهره، بى‏نا، ۱۹۳۳م. (اين كتاب همان نوشته‏ یی است كه سيد در پوهنځی دارالعلم در كنفرانسى قرائت كرد).

۲۵. الشاطئ المجهول، سيد قطب، قاهره: بى‏نا، ۱۹۳۵م، ۲۰۸ص. (اين كتاب، نخستين ديوان شعر سيد قطب است كه فقط يك‏بار چاپ شده و به سبب اين‏كه بعضى از قصايد اين كتاب با حركت اسلامى هماهنگ نبود، سيد در مقدمه كتاب از بعضى قصايد انتقاد كرد و اجازه چاپ مجدد آن را نداد. اين كتاب در كتابخانه كنگره امريكا و كتابخانه ملى لندن موجود است).

۲۶. نقد كتاب مستقبل الثقافة فى مصر، سيد قطب، قاهره، ۱۹۳۹م. (اين كتاب نقد كتاب مستقبل الثقافه، نوشته طه حسين است).

۲۷. الأطياف الاربعه، سيد قطب، قاهره، نشر جامعين، ۱۹۴۵م. (اين كتاب مجموعه خاطرات برادران و خواهرانش حميده، أمينه، محمد و خاطرات خود او است).

۲۸. طفل من القريه، سيد قطب، قاهره، نشر جامعين، ۱۹۴۶م. (اين كتاب شرح‏حال سيد از كودكى تا سفر به قاهره است).

۲۹. المدينة المسحوره، سيد قطب، قاهره، دارالمعارف، ۱۹۴۶م. (در باره داستان عشق بين شهريار و شهرزاد است).

۳۰. العدالة الاجتماعية فى الاسلام، سيد قطب، قاهره، دار احياء الكتب العربيه۱۹۶۴ م. (اين كتاب با عنوان عدالت اجتماعى در اسلام به زبان فارسى ترجمه و تا كنون بیست و پنج (۲۵) مرتبه تجديد چاپ شده است).

۳۱. معركة الاسلام و الرأسماليه، سيد قطب، بيروت، (اين كتاب توسط آيت‏الله سيد محمد شيرازى به نام «اسلام و سرمايه‏دارى» ترجمه شده است.)

۳۲. السلام العالمى و الاسلام، سيد قطب، قاهره، دارالكتاب العربى، ۱۹۵۰م. (در اين كتاب، مشكلات صلح جهانى بررسى شده است).

۳۳. تفسير فى ظلال القرآن، سيد قطب، بيروت، دار الشروق، ۱۴۱۵ق، شش(۶)جلد. (سيد در ادامه تأليف كتاب التصوير الفنى فى القرآن تصميم گرفت تمام قرآن را با فلسفه و دید جهادى تفسير كند. نگارش اين تفسير چهار مرحله دارد. مرحله اول: سلسله مقالاتى با عنوان «فى ظلال» كه در مجله «المسلمون» نوشته شد و تا سال ۱۹۵۲ ميلادى ادامه يافت و سيد توانست تا آيه ۱۰۳ از سوره بقره را تفسير كند. مرحله دوم: زمانى بود كه سيد تصميم گرفت تمام قرآن را به اين صورت تفسير كند و آن‏ها را به صورت كتاب مستقل در آورد كه نخستين جزء آن را دار احياء الكتب العربيه در قاهره چاپ كرد و تا سال ۱۹۵۴ ميلادى، شانزده (۱۶) جزء از آن چاپ شد. مرحله سوم: مربوط به دوران حبس و زندان او مى‏شود كه توانست كل قرآن را تفسير كند. مرحله چهارم: مربوط به تغييراتى است كه سيد در اين تفسير داده است. وى در زندان با خود انديشيد كه چرا او را زندانى كرده‏اند و سرانجام علت آن را در حركت انقلابى و جهادى خويش ديد؛ از اين‏رو تصميم گرفت در همان زندان قرآن را با دیدگاه جهادى تفسير كند. در ابتدا سه جزء آخر قرآن و سپس ده (۱۰) جزء اول را با اين رويكرد نوشت و انتشارات دار احياء الكتب العربية آن را چاپ كرد. پس از آزادى از زندان، جزء ۱۱ تا ۱۳ را هم دوباره با همين رويكرد نوشت، ولى بقيه را نتوانست بنويسد؛ زيرا در زندان حكم اعدام او صادر، و شهيد شد. تفسير فى ظلال القرآن تا كنون بارها تجديد چاپ، و به زبان‏هاى انگليسى، فرانسه، تركى، دری، اردو و اسپانيايى ترجمه شده است).

۳۴-فی ظلال قرآن به کوشش و ترجمه  فاضل دانشمند (راشد سلجوقی) سابق رئیس تألیف و ترجمه  وزارت معارف و عضو شورای ثقافتی جهاد افغانستان به زبان دری ترجمه و در سال۲۰۰۱م. در هرات به طبع رسید.

تذکر: جهت آگاهی بیشتر رجوع کنید به کتاب تاریخ نهضت های اسلامی در جهان، بخش دوم، نهضت اخوان المسلمین مصر.)