معلومات مختصر در باره ارگ کابل

آمنه سادات

با استفاده از منابع معتبر

راویان صادق القول آورده اند که روزی امیر عبدالرحمن با درباریان و حواریونش از فراز تپه بالاحصار به شهر نگاه کرده گفت که می خواهم دفتر و دیوان و باغی بسازم که بزرگتر از شهرکابل باشد و درست نقطه را اشاره کرد که به صفه زیر چهار چنار مشهور بود و دستور داد تا در نزدیک آن ارگ شاهی را بنا کنند.

درباریان تخمین نمودند که باید ساحه حدود سیصد جریب زمین را به این کار اختصاص داد تا آرزوی امیر برآورده شود و ارگ ی بنا شود که بزرگتر از کابل قدیم و در نزدیکی های قلعه نظامی شیرپور باشد.

امیر عبدالرحمان خان در سال ۱۲۶۰ خورشیدی طرح ساخت ارگ را روی‌دست گرفت. در آن زمان شاه به‌خاطر تنظیم امور نظامی به جلال آباد سفر کرد و چندی در جلال آباد ماند. امیر به پسر بزرگ خود نامه فرستاد و از وی خواست که در مشوره با مشاورین کار ساخت ارگ را در محل امروزی آغاز کند. بلاخره کار ساخت ارگ توسط تعدادی از معماران ماهر و ورزیده آغاز گردید.

در ساحه‌ی که امروز ارگ قرار دارد قبلاً آبادی وجود نداشت، بلکه یک دشت هموار با سبزه های درشت و در بعضی قسمت ها خاکی بود که تا زیر بلندی یا تپه بی بی مهرو، چراه‌گاه مالداران به شمار می رفت و رمه های کوچک و گوسفندان مردم محل در آن جا به چراه مشغول می شدند. در قسمت‌های از این ساحه، مزرعه و باغ وجود داشت و در اطراف آن بیابان واقع شده بود. در ساحه‌ی ده افغانان فعلی یک بازار کوچک وجود داشت ولی در همین ساحه وسیع چهار چنار که گفته می شد که درختان آن در زمان امپراتور مغول، بابر غرس گردیده بود، به نحوی یک صفه با چنارهای سپیدار بلند احتمالا برای آسایش موقت نمودار بود.

کار ساختمانی ارگ به سرپرستی شهزاده حبیب الله آغاز گردید و اولین ساختمان کوتی باغچه نامیده می‌شد که امیر برای خانم اش شاه بوبو جان آنرا اعمار کرد و بعدا قصرهای سلام‌خانه، گنبد نقاره خانه، حرم سرای، قرارگاه شاهی، حمام شاهی، دفتر مستوفی الممالک و قصر گلخانه در آن اضافه گردید.

اگرچه امیر عبدالرحمن به ساختن ارگ کمر همت بست و علاقه فراوان به اعمار آن داشت ولی موفق تکمیل کار آن نشد و حتی دیوار های و چهار برج آن ناتمام مانده که امیر وفات نمود و حبیب الله به اریکه قدرت تکیه زد.

امیر حبیب الله کار ساختمان ارگ را به شدت به پیش برد و ارگ شاهی با گذشت هر روز رنگ بهتر به خود می گرفت خصوصا اعمار فیل خانه ها در قسمت های جنوبی محوطه، کار اعمار را آسان تر و سریعتر ساخته بود چون در آن زمان از فیل های امیر برای هموار سازی جاده و انتقال سنگ ها برای ساختن دیوار و قصرها کار می گرفتند و در حقیقت وسیله اساسی و مرکزی اعمار، همان فیل ها امیر بودند. تقریبا کار ساختمان های اطراف تکمیل گردیده بود و فیل های امیر در فیل خانه های جابجا شده بودند که امیر از در کله گوش لغمان به قتل رسید و زمان امور به نخست به برادرش سردار نصر الله خان و بعد از سه روز به پسرش امان الله جوان افتاد. دریغا که یکی از چهار برج ارگ محبس برادر امیر حبیب الله یعنی سردار نصر الله خان شد و ماهها در آن جا بسر برد.

آورده اند که یک کتابخانه بزرگ ملی نیز در دوران زمامداری غازی امان‌الله خان ساخته شد که در عصر خود بی‌نظیر بود. غازی امان‌الله خان به ظواهر و زیباسازی قصرهای ارگ توجه کرد و در این دوره در قصرها فرش هموار گردید و تصاویر هنری و تاریخی به دیوار‌هایش آویخته شد. همچنین نهال‌ها و گل‌بته‌ها جهت سرسبزی ارگ غرس شد و برق ارگ از جبل‌السراج تأمین شد.

از زمان شاه امان الله غازی الی امروز قصرها،‌ عمارات و تاسیسات و زیادی اعمار گردیده و منهدم شده است. این انهدام ها یا در اثر جنگ ها بوده و یا نقشه های جدید و طرح های نوین جاگزین کهنه ها گردیده اند. شاهان و روسای جمهور یکی بعد دیگری در این افتخار شریک اند. اما ارگ بعد از تاسیس اداره موقت در سال ۱۳۸۰ شکل دیگری را به خود گرفت طوریکه در اواسط سال ۱۳۸۴ کار ساختمان ها و نو سازی آن با جدیدت روی دست گرفته شد و چندین تعمیر از جمله سه تعمیر که بنام آرشیف یاد می شد و تعمیر که برایش قصر زرد می گفتند تخریب گردید و به عوض میدان تشریفات و قصر مجلل مرمرین احداث شد. پهره دار خانه های جوار قصر گلخانه به تعمیر زیبای اداری که اکثرا رئیس دفتر و سخنگو در آن جا می باشند، تبدیل گردید. تعمیر شورای امینت در جناح شمالی قصر گلخانه تجهیز و منظم گردید و چندین مهمانخانه در محوطه بیرونی آن اعمار شد.

کار بازسازی قصرهای کوتی باغچه و دلکشاه یکی از چالش ها بزرگ در راه اعمار مجدد ارگ بود زیرا این دو قصر با میناتوری های سبک قدیم هندی و اروپایی، بیشتر ایتالوی، مزین می باشد که برای بازسازی آن به متخصصین مرمت کاری  بنا های کلاسیک سبک هند و ایتالیا ضرورت بود. چون ما در کشور خود چنین اشخاص را سراغ نداشتیم بنابران یک متخصص المانی شب و روز در قصر کوتی باغچه مصروف گردید تا کار میناتوری دیوار ها و سقف های آنرا تکمیل کند. 

یکی از قصرهای زیبا تازه اعمار شده در ارگ، قصر است که در کنار چهار چنار اعمار شده و دارای سالون بزرگ و اتاق های کاری می باشد. این قصر در زمان اعمار به قصر چینایی ها مشهور شد زیرا کشور جمهوری خلق چین این قصر را طور تحفه به رئیس جمهور اعمار می کرد ولی بعدا به قصر آزادی تبدیل نام یافت اما امروز بنام قصر چهارچنار یاد می شود که جلسات مهم به کثرت در آن برگزار می گردد. در سالون این قصر رسم های بزرگ از زعمای این خطه تاریخی به چشم می خورد و رسامی بزرگ از بالاحصار و مسابقه بزکشی به زیبایی آن افزوده است.

اعمار ساختمان های که به قصر سپیدار مشهور اند و در قسمت های شمالی غربی قصر دلکشاه بنا نهاده شده، یکی از دست آورد های خوب است که در این بیست سال اخیر صورت گرفته. در این قصرها و اتاق ها قبلا ریاست اجراییه حکومت وحدت ملی و در حال حاضر دفاتر شورای عالی صلح افغانستان قرار دارد که با زیبایی خاص و مهارت معماری و سبز کاری شده است.اگرچه در باره ارگ تحقیقات فراوان صورت گرفته و نوشته های زیاد به چاپ رسید است اما چون ارگ از نگاه حوادث و سرعت در ساختمان هر روز در تحول است بنابران این نوشته را با ذکر چند نام خاتمه می بخشیم.

اگرچه معماران، دست اندرکاران،‌تاریخ نویسان، متصدیان امور هر یک به نحوه در اعمار و به سازی ارگ کوشیده اند و بر ما حق دارند تا نام های شان درج یادداشت ها و تواریخ شود اما ما این امر را به تاریخ نویسان می گذاریم و در این مختصر از شاهان و روسان جمهور یاد می کنیم که در این قلعه باستانی جان های شان را از دست داده اند.

طوریکه ذکر گردید امیر عبدالرحمن دست به اعمار ارگ زد اما در باغ بالا کابل وفات نمود و پسرش امیر حبیب الله در کله گوش لغمان به گلوله بسته شد و در جلال آباد به خاک سپرده شد. شاه امان الله غازی از وطن فرار نمود و دیگر روی ارگ را ندید اما امیر حبیب الله کلکانی در بیرون محوطه داخلی یعنی پشت قصر گلخانه با هفده تن از یارانش تیر باران شد.

محمد نادر شاه نیز در نواحی همین ارگ به قتل رسید و جنازه محمد ظاهر شاه از حرمسرای همین ارگ برداشته شد.

محمد داوود خان با برادر و شانزده تن از اعضای خانواده اش در قصر گلخانه تیر باران شدند. نور محمد تره کی در کوتی باغچه به هلاکت رسید و داکتر نجیب الله از دفتر سازمان ملل به ارگ برده شد و در آن جا با بی رحمی تمام به قتل رسید.

بنابران تا امروز دو شاه و سه رئیس جمهور در داخل همین محوطه سنگی به گلوله بسته شده و یک شاه در ارگ وفات نموده است و معلوم نیست که این دژ کهن دیگر با کی وفا می کند و کی ها را در کام خود فرو می برد؟